Ochrona praw autorskich

Ochrona praw autorskich

Prawo autorskie chroni prawa twórców i ich utwory oraz reguluje kwestie ich nabywania i używania. Ochrona praw autorskich ma znacznie dla działalności artystycznej i biznesowej. Utwór czy to w postaci bestsellerowego opowiadania, fotografii do kampanii reklamowej lub oryginalnego logotypu często związany jest z nakładem pracy, kwestią wynagrodzenia i zysków oraz koniecznością zabezpieczenia interesów osób zaangażowanych w jego powstanie i używanie. Przy obecnym wykorzystywaniu treści w internecie i mediach społecznościowych skuteczna ochrona własności intelektualnej ma jeszcze większe znaczenie. Aby zachować kontrolę nad treściami warto od początku mieć odpowiednio przygotowaną strategię i uzyskać poradę w zakresie ochrony.

Czym jest utwór?

Zadaniem prawa autorskiego jest ochrona utworów. Dlatego pierwszą i najważniejszą kwestią jest ustalenie czy w danym przypadku możemy mówić o utworze. Czym jest utwór? Utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia czy formy wyrażenia.

Oznacza to, że utwór jest dobrem niematerialnym, o którym możemy powiedzieć, że ma cechy oryginalności i stanowi odzwierciedlenie artystycznych wyborów twórcy. Przy czym nie chodzi o to, aby utwór był wybitny czy zaskakujący – próg twórczości może być niski, ale jednak, wymagany jest pewien poziom nowości oraz widoczności wyborów twórcy np. w stylistyce czy kompozycji.

Grafika, projekt architektoniczny, zdjęcie czy opowiadanie mogą być uznane za utwór o ile spełniają przesłanki oryginalności i indywidualności. Ale również mniej oczywiste dokonania mogą być utworem np. kompozycja stworzona z kwiatów, oryginalna trasa wycieczki czy nawet niezarejestrowany znak towary. Jednak każda sprawa jest indywidualna i wymaga własnej oceny np. co do zasady uznaje się, że jedno słowo to za mało, aby mówić o utworze. Jednocześnie taka możliwość nie została zupełnie wykluczona i wszystko może zależeć od konkretnego przypadku.

Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia. Ochroną nie są objęte odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Sama idea to za mało abyśmy mówili o utworze, ale już pewien projekt stworzony na jej podstawie może stanowić utwór.

Podstawy prawa autorskiego

Zgodnie z obecnie obowiązującym w Polsce prawem twórcą utworu może być tylko człowiek. Ma to odpowiednie przełożenie na kwestie wykorzystania dzieł tworzonych przez sztuczną inteligencje – prace wygenerowane przez AI uznaje się co do zasady za wytwory, a nie utwory.

Uznaje się, że twórcą jest osoba, której nazwisko jako twórcy uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu. To właśnie twórcy, co do zasady, będzie przysługiwać prawo autorskie. Jeżeli jest więcej niż jeden twórca dzieła to prawo autorskie przysługuje im wspólnie.

Prawo autorskie obejmuje prawa osobiste oraz prawa majątkowe. Prawa osobiste, które zasadniczo są niezbywalne, są przynależne tylko twórcy i chronią jego więź z utworem np. prawo do autorstwa utworu, oznaczania go swoim nazwiskiem, udostępniania anonimowo, decydowania o pierwszym udostępnieniu. Z kolei autorskie prawa majątkowe mogą być przedmiotem obrotu i zostać przeniesione na inną osobę. Prawa majątkowe umożliwiają czerpanie korzyści finansowych z eksploatacji utworu i obejmują między innymi prawo do korzystania z utworu czy rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji.

Ochrona praw autorskich w praktyce

Ochrona powstaje automatycznie z chwilą ustalenia utworu i nie wymaga żadnych formalności. Przykładem ustalenia utworu może być opublikowanie opowiadania czy zaśpiewanie piosenki. Czym innym jest utrwalenie utworu, czyli zapisanie go na dowolnym nośniku, które umożliwia jego oglądanie lub odtwarzanie. Utrwalenie nie jest konieczne dla powstania ochrony prawnoautorskiej. W Polsce nie ma konieczności zgłoszenia utworu do rejestracji, a samo umieszczenie noty copywritingowej jest fakultatywne.

Zasadniczo to twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Twórca może zdecydować również o zbyciu autorskich praw majątkowych. Dlatego w praktyce, w przypadku zamówienia utworu np. w postaci opracowania graficznego dla nazwy przedsiębiorstwa, ważne jest, aby zadbać o odpowiednie uregulowanie kwestii praw autorskich. Najczęstsze rodzaje umów dotyczące praw autorskich to umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub licencja, czyli umowa o korzystanie z utworu.

Korzystanie z utworu bez zgody właściciela praw może zostać uznane za naruszenie. Naruszenie praw autorskich np. bezprawne komercyjne wykorzystywanie cudzej fotografii w swoich materiałach reklamowych wiąże się z odpowiedzialnością prawną. Jednak to po stronie twórcy lub właściciela praw – np. właściciela opracowań graficznych – jest obowiązek monitorowania kwestii naruszeń i ewentualnego reagowania na takie naruszenia.

Warto pamiętać, że ochrona nie jest nieograniczona. Ograniczenia związane są przede wszystkim z instytucją dozwolonego użytku – w licznych przypadkach bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Poza tym ochrona praw autorskich i praw pokrewnych ma charakter terytorialny i może być odmiennie unormowana w różnych krajach.

Licencjonowanie i prawa autorskie

Umowa licencyjna to umowa, w której właściciel praw autorskich (licencjodawca) udziela innej osobie (licencjobiorcy) zgody na korzystanie z utworu na określonych zasadach. W umowie określa się zakres, terytorium i czas tego korzystania oraz wskazuje pola eksploatacji.

W umowie licencyjnej należy w sposób jasny i precyzyjny określić utwór, który jest jej przedmiotem, najlepiej szczegółowo go opisać, a jeżeli zawiera elementy graficzne to można je przedstawić w załącznikach. Kolejnym istotnym elementem, który ma bezpośredni wpływ na możliwość czerpania realnych korzyści z utworu, jest czas trwania umowy licencyjnej. Powinien on zostać jasno określony, aby uniknąć nieporozumień oraz ryzyka utraty praw do korzystania z utworu. Brak odpowiednich postanowień może prowadzić do sytuacji, w której po poniesieniu kosztów związanych z promocją utworu licencja wygasa i nie zostaje przedłużona.

Umowa licencyjna obejmuje wyłącznie te pola eksploatacji, które zostały w niej wyraźnie wymienione. Pola eksploatacji to konkretne sposoby gospodarczego korzystania z utworu, takie jak jego utrwalanie, zwielokrotnianie, rozpowszechnianie czy wprowadzanie do obrotu. Część pól eksploatacji została wprost wymieniona w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przykładowo pola eksploatacji w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu to wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, a w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono będzie to wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. Pola eksploatacji niewskazane w umowie nie są objęte licencją i korzystanie z utworu w takim zakresie może stanowić naruszenie praw autorskich.

Istotnym elementem jest kwestia opłatności, czyli opłaty licencyjne. Zgodnie z przepisami, jeżeli z umowy nie wynika wprost, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji następuje nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Jasne określenie zasad ustalania opłat licencyjnych oraz wskazanie okoliczności, które mogą wpływać na ich zmianę, pozwala uniknąć nieporozumień w trakcie wykonywania umowy.

W umowie należy wskazać zakres korzystania z utworu. Licencja wyłączna to umowa, w której strony zastrzegły wyłączność korzystania z utworu w określony sposób. Jeżeli strony umowy tego nie zrobiły to mamy do czynienia z licencją niewyłączną, która nie ogranicza twórcy w udzielaniu licencji innym podmiotom na tych samych polach eksploatacji. W przypadku licencji niewyłącznej warto dokładnie przeanalizować, jaki wpływ na działalność biznesową będzie miał fakt, że inne podmioty mogą równolegle korzystać z tego samego utworu, np. wykorzystywać te same grafiki w działaniach reklamowych.

Licencja wyłączna wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Co istotne, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, licencjobiorca wyłączny może samodzielnie dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych w zakresie objętym licencją. W umowie warto również wpisać, czy licencjobiorca ma prawo udzielania sublicencji, czyli upoważniania kolejnych osób do korzystania z utworu.

Oprócz elementów obligatoryjnych dobrze jest zadbać także o postanowienia dotyczące promocji utworu, np. udziału twórcy w działaniach marketingowych lub promocyjnych, co w praktyce może znacząco zwiększyć wartość komercyjną współpracy.

Prawo autorskie w erze cyfrowej

Rozwój technologii cyfrowej to powstawanie nowych pól eksploatacji, o których należy pamiętać przy zawieraniu umów dotyczących prawa autorskiego. Obecnie rozpowszechnianie utworu ma coraz rzadziej miejsce na fizycznym nośniku, a coraz częściej odbywa się poprzez publiczne udostępnianie w sieci np. umieszczanie na stronie internetowej, publikację w mediach społecznościowych, udostępnianie na platformach rozrywkowych.

Z tą formą rozpowszechniania utworów wiąże się też rosnące ryzyko naruszeń – znacznie łatwiej wykonać wysokiej jakości kopie takich treści. Czasami nawet profesjonalne zabezpieczenia nie są w stanie pomóc. Coraz częściej też pojawia się problem wykorzystywania cudzych materiałów we własnych treściach na mediach społecznościowych. Twórcy internetowi lub influencerzy inspirują się cudzymi treściami zbyt mocno i dochodzi do ich faktycznego powielenia. Może to być też związane z brakiem wiedzy. Czasami użytkownicy mają błędne przekonanie, że mogą wykorzystywać wszystkie treści dostępne w sieci nawet bez zgody twórcy.

Ważne jest monitorowanie wykorzystania własnych treści w sieci, szybka reakcja na potencjalne naruszenia oraz konsultacja prawna przed podjęciem działań. Nie każde podobieństwo będzie od razu oznaczało naruszenie praw, tak jak nie każde słowo, mem czy projekt podlega ochronie prawnoautorskiej.

Dodatkowym wyzwaniem jest rozwój sztucznej inteligencji. Utwór w rozumieniu prawa autorskiego może być stworzony wyłącznie przez człowieka. Pojawiają się wątpliwości dotyczące biznesowego wykorzystania treści generowanych AI, które nie podlegają ochronie przed kopiowaniem. Zlecając prace z zakresu opracowania utworu warto w umowie odnieść się również do tej kwestii.